A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

RSS

Exegese

Gewijzigd op 30-09-2013 18:04 by host Gecategoriseerd als Bijbel en theologie, Uitgelicht
Afbeelding
Uitlegging of uitleg van teksten in het algemeen, en van de bijbel in het bijzonder.

Vormen en methoden van uitleg die voor de moderne bijbelwetenschap kenmerkend zijn, zijn sinds de Reformatie en de Renaissance tot ontwikkeling gekomen. Het adagium ad fontes (terug naar de bronnen) leidde ertoe dat men zich verdiepte in de talen van de bijbel (Hebreeuws, Aramees, Grieks) en de betekenis van vele woorden in de tekst onderzocht (filologische exegese). Ook ontstond er aandacht voor de vraag of de bijbeltekst door de eeuwen heen wel zorgvuldig en accuraat overgeleverd was (tekstkritiek). Verschillen tussen handschriften en, in het geval van het Oude Testament, tussen de Hebreeuwse tekst en de Griekse vertaling (Septuaginta), vormden de directe aanleiding tot deze vraagstelling.

Tot in de achttiende eeuw stond de exegetische studie overwegend in dienst van de (dogmatische) theologie. In de loop van de achttiende en negentiende eeuw voltrok zich een grote verschuiving: van een boventijdelijk naar een tijdelijk perspectief. Maatgevend werd de historische blikrichting: de bijbel is in de loop van een bepaalde tijd in de geschiedenis ontstaan en dient vanuit die zienswijze te worden geïnterpreteerd. Het gevolg was dat een sterk onderscheid gemaakt werd tussen enerzijds de bijbeltekst als tekst uit een ver verleden en anderzijds de theologische relevantie ervan voor het heden. Onder invloed van de toenmalige geschiedwetenschap werd de historische betrouwbaarheid van de bijbel tot voorwerp van onderzoek (historischkritisch onderzoek). Daartoe werden de teksten nauwgezet geanalyseerd, onder meer om tot een datering van teksten en bijbelboeken te komen.

Immers, de afstand in de tijd tussen bepaalde gebeurtenissen en het geschrift dat over deze gebeurtenissen handelt, is een veelzeggend gegeven. Een geschrift dat kort na de gebeurtenissen is geschreven, verdient in de regel meer vertrouwen dan een geschrift dat eeuwen later is geproduceerd.

Ervan uitgaande dat schrijvers die het verleden beschrijven dit doen op basis van ‘bronnen’, rees de vraag welke bronnen er in de oudtestamentische geschiedschrijving te onderscheiden zijn. Veel aandacht ging hierbij uit naar de boeken Genesis tot Deuteronomium (de Pentateuch) alsook de boeken Jozua tot Koningen. Welke bronnen hebben de schrijvers en samenstellers (redacteuren) van deze boeken benut? Deze vraag leidde tot een ‘literair-kritische’ analyse van de tekst, een exegetische analyse die tot doel had vast te stellen welke teksten tot welke schriftelijke ‘bron’ zouden hebben behoord. Als criteria golden daarbij kenmerkend taalgebruik en kenmerkende thematiek. Met betrekking tot de Pentateuch leidde dit tot theorieën (hypothesen) omtrent verschillende bronnen of oorkonden, deels daterend uit de koningentijd (9e-7e eeuw v. Chr.), deels uit de tijd van de Babylonische ballingschap en daarna (6e-5e eeuw v. Chr.). De (globale) datering van de bronnen was vooral gebaseerd op verwantschap in taal en thematiek met andere boeken in het Oude Testament. Zo bleek de zogeheten Priestercodex in de Pentateuch in taal en thematiek sterk verwant aan geschriften uit de 6e eeuw v. Chr., te weten het boek Ezechiël en Jesaja 40-55 (Deuterojesaja).

Binnen het kader van een historischkritisch georiënteerde exegese hebben zich in de loop van de twintigste eeuw verschillende, deels aanvullende, deels concurrerende methoden van uitleg of uitlegkundige benaderingen ontwikkeld. Eén methode is dat aandacht besteed wordt aan de literaire vormen (genres) van de tekst, mede in het licht van de recent ontcijferde literatuur van het oude Mesopotamië en Egypte (vormkritiek). Inzake bijbelboeken zoals Genesis werd onderzoek gedaan naar vormen van mondelinge overlevering achter de geschreven teksten. Immers, een schriftelijke bron kon op zijn beurt samengesteld zijn uit materiaal dat lange tijd mondeling overgeleverd was, zoals sagen en legenden. Een tweede methode is aandacht voor religieuze tradities zoals deze deels mondeling, deels in teksten tot uitdrukking gebracht waren (traditiekritiek). Naast allerlei ‘losse’ verhalen die een schrijver tot zijn beschikking kan hebben gehad, moet ook met traditiecomplexen rekening worden gehouden, zoals aartsvadertradities, Egyptetradities, Sinaïtradities, enzovoorts.

Ten derde is er aandacht voor de vraag naar de ‘redactie’ van grote literaire verbanden zoals de Pentateuch, en de boeken Jozua tot en met Koningen (redactiekritiek).

En ten slotte is er sinds de jaren zestig van de twintigste eeuw aandacht voor de literaire aard en structuur van teksten, in het bijzonder van de verhalende literatuur, alsook de poëtische teksten (Psalmen).

De jaren zestig markeren een overgang naar een nieuw tijdperk in de exegese van de bijbel. Naast en in reactie op de ‘klassieke’ methoden kwam een nieuwe benadering tot ontwikkeling die gekenmerkt werd door een  concentratie op de overgeleverde tekst (dit in reactie op literair-kritische analyses) en op de geschreven tekst (dit in reactie op de grote nadruk op mondelinge overlevering achter de tekst). Terwijl vormkritiek tot een tamelijk globale tekstanalyse leidde, wilde de nieuwe literaire benadering elke tekst in zijn eigen vorm en structuur serieus nemen. Bovendien trad er een verschuiving op: de exegetische studie van de tekst werd niet langer beschouwd als een middel tot historisch onderzoek, of als een toegang tot achterliggende overleveringen en tradities, maar als een doel in zichzelf. Daarbij maakte men gebruik van inzichten ontleend aan de moderne linguïstiek en literatuurwetenschap.

De nieuwe literaire benadering heeft zich in de loop van de laatste decennia van de vorige eeuw in verschillende vormen gemanifesteerd. Globaal kan men er drie onderscheiden: structuralisme ofwel semiotiek, gebaseerd op de taal als systeem waarbij de tekst wordt beschouwd als een manifestatie van onderliggende betekenisstructuren; structuuranalyse op het niveau van syntaxis, stijl en andere formele kenmerken (zoals retorische); narratieve analyse (alleen van toepassing op verhalende teksten), met aandacht voor de dynamiek in een verhaal en de vertelstrategie. Het grote belang van deze nieuwe benaderingen is een gedetailleerde analyse van de voorliggende tekst en interesse in tekst als middel tot communicatie.

Kortom, in de loop van de tijd heeft de bijbelexegese zich ontwikkeld tot een wetenschap die wordt gekenmerkt door een veelheid van methoden c.q. benaderingen (multidimensionaliteit). Daarbij rijst de vraag in welke mate de verschillende methoden compatibel zijn: verrijken ze elkaar of niet? Zo is de verhouding tussen zogenaamde diachrone benaderingen (bijvoorbeeld literaire kritiek) en een synchrone vorm van exegese (literaire analyses sinds de jaren zestig) een belangrijk onderwerp van discussie geworden. Verder heeft de grote literaire aandacht voor de bijbeltekst tot hernieuwde discussies over de verhouding tussen tekst en historische werkelijkheid geleid.

Een keuze voor een methode of een combinatie van methoden gaat in veel gevallen gepaard met een specifieke interesse of doel dat men voor ogen heeft. Te noemen zijn: interesse in de bijbel als literatuur, in de geschiedenis en godsdienst van het oude Israël of het vroege christendom, specifieke eigentijdse interesses (zoals maatschappijkritiek of feminisme/genderstudies), en last but not least interesse in de ‘bijbelse theologie’.

Auteur: A. van der Kooij uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)

Verder lezen: H. Barth, O.H. Steck, Exegese des Alten Testaments. Leitfaden der Methodik (Neukirchen-Vluyn 1978) ; J. Barton, Reading the Old Testament. Method in Biblical Study (Londen 1994; herdruk van 1984) ; H. Jagersman en M. Vervenne (red.), Inleiding in het Oude Testament (Kampen 1992) ; A.S. van der Woude (red.), Inleiding tot de studie van het Oude Testament (Kampen 1993) ; J. Fokkelman, Vertelkunst in de bijbel. Een handleiding bij literair lezen (Zoetermeer 1995) ; E. Talstra, Oude en nieuwe lezers. Een inleiding in de methoden van uitleg van het Oude Testament (Kampen 2002)       

Thank you for evaluating SQLViewPro. If after your evaluation you wish to support great DotNetNuke software, please visit the store to purchase a membership. Use discount code 'TRIAL' at checkout for 10% off!