A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

RSS

Luyken, Jan

Gewijzigd op 27-05-2013 18:36 by host Gecategoriseerd als Markante protestanten, MP uitgelicht
Afbeelding
Lyrisch en geestelijk dichter (Amsterdam 16 april 1649 - Amsterdam 5 april 1712)

‘In ’t 26. Jaar zyns Ouderdoms, is hem de HEERE op een krachtdaadige wys aan zyn herte verscheenen,’ vertelt het biografische Kort Verhaal dat kort na Luykens overlijden verscheen. Met ‘veel overtuiginge en bestraffinge’ werd de jonge dichter duidelijk gemaakt ‘dat het burgerlyke leven niet genoeg was om een Erfgenaam te worden, van een onverderfelyke en onverwelkelyke erfenis die weg geleid is voor de geene die God lief hebben.’ Het binnengaan van de Hemelse Poort vergde strijd, vroeg offers. Luyken bekeerde zich en ging een teruggetrokken, vroom leven leiden. De bundel Jesus en de Ziel, die twee jaar later, in 1678, verscheen, met de alles zeggende ondertitel ‘een geestelycke spiegel voor ’t gemoed’, was hiervan de eerste vrucht. De levensgenieter was geloofsmysticus geworden, afdalend in de diepten van zijn ziel, zoekend naar God.

Jan Luyken was een zoon van de Amsterdamse onderwijzer Caspar Luyken, die in januari 1634 tot de remonstrantse gemeente toetrad. Zijn vrouw, met wie hij een halfjaar eerder was getrouwd, bleef vooralsnog de gereformeerde kerk trouw. Hun eerste zoon, Christoffel, werd in februari 1634 in het remonstrantse geloof gedoopt, evenals de vier kinderen die volgden. Jan, de zesde, die in 1649 werd geboren, werd echter niet gedoopt. Dit kan erop wijzen dat het echtpaar Luyken tot de kring van de collegianten was toegetreden, een ondogmatische beweging van remonstranten en doopsgezinden waarin de kinderdoop werd verworpen. Anderhalve maand na zijn geboorte werd Jans moeder trouwens ook lid van de Amsterdamse remonstrantse gemeente.

Jan ging in de leer bij kunstschilder Martinus Saeghmolen, maar de jongeman had ook oog voor het leven buiten het atelier, niet in het minst voor het andere geslacht. Luyken bezong de amoureuze bekoringen uitbundig in zijn debuutbundel Duytse lier die hij in 1671, op tweeëntwintigjarige leeftijd, publiceerde. Maar het was in Luykens gedichten niet alles dartelheid en luchthartigheid wat de literaire klok sloeg. Uit het verwoorde zinnelijke genot sprak een groot verlangen naar het ware huwelijk; van losbandigheid diende men zich volgens dichter verre te houden. Seks voor het huwelijk was uit den boze. Vermanende woorden van gelijke morele strekking waren al eerder publiekelijk door Luykens vader geuit, in twee boekjes die door oudste zoon Christoffel waren uitgegeven. Begeer niet de wellust, predikte Luyken senior, maar zoek de ware liefde en streef naar het heil van de naaste.

De daad bij dit woord voegend trad Luyken, kort na de verschijning van de Duytse lier, in het huwelijk met Marie de Oudens, een Haagse zangeres. Nog hetzelfde jaar – 1672 – werd een zoon geboren, Caspar, de enige van vijf kinderen die het tot volwassenheid zou brengen. Een jaar later, vlak voor zijn vierentwintigste verjaardag, liet Luyken zich dopen in de doopsgezinde gemeente van Beverwijk. Mogelijk was deze beslissing een vooruitwijzing naar zijn bekering in zijn zesentwintigste levensjaar, die zou zijn ingegeven door kennisname van het werk van de Duitse mysticus Jacob Böhme.

Zoveel is duidelijk dat Jesus en de Ziel, de in 1678 verschenen poëzie- en prozabundel, geïllustreerd met veertig etsen (emblemen) van eigen hand, een nieuwe, stichtelijke fase in Luykens dichterschap markeert. Dit blijkt ook uit zijn fascinatie voor de Engelse puriteinse schrijver John Bunyan. De vertaling van diens hoofdwerk, The pilgrim’s progress, onder de titel Eens christens reyse na de eeuwigheyt, vanaf 1682 in diverse edities verschenen, kende diverse etsen van Luyken. Dichtwerk van eigen hand verscheen in 1687, de bundel Voncken der liefde Jesu die dezelfde geloofsmystieke geest ademde als Jesus en de Ziel.

Met Spiegel van het menselyk bedryf, de emblematabundel die in 1694 werd uitgegeven en Luykens bekendste werk zou worden, verdween de extatische mysticus naar de achtergrond. Luyken deed zich als vrome didacticus kennen, in de trant van ‘vadertje Cats’, de volksdichter. De Bykorf des gemoeds en Het leerzaam huisraad, die in 1711 verschenen, waren van hetzelfde pedagogische snit: alledaagse plaatjes met stichtende praatjes, veelal in dichtvorm.

Luyken stierf in 1712, bijna 63 jaar oud. Zijn enige nog levende kind, zoon Caspar die hem in het etswerk had bijgestaan, was drie jaar eerder overleden.

Auteur: Peter Bak, voor Protestant.nl, 31 januari 2011

Verder lezen: J.W. Schulte Nordholt, Ontmoeting met Jan Luyken (Kampen 1978) ; H. van ’t Veld, Beminde broeder die ik vand op ’s werelds pelgrims wegen. Jan Luyken (1649-1712) als illustrator en medereiziger van John Bunyan (1628-1688) (Utrecht 2000)

Informatie op internet: Teylers museum

Thank you for evaluating SQLViewPro. If after your evaluation you wish to support great DotNetNuke software, please visit the store to purchase a membership. Use discount code 'TRIAL' at checkout for 10% off!