A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

RSS

Secularisatie

Gewijzigd op 13-11-2012 16:25 by host Gecategoriseerd als Politiek en samenleving, Uitgelicht
Afbeelding
Term die in de loop van de tijd op zeer verschillende manieren gebruikt. Niet alleen heeft men er verschillende verschijnselen mee aangeduid, maar de waardering voor de verschijnselen die men ermee op het oog had is ook zeer verschillend geweest. Oorspronkelijk werd er de overname van kerkelijke goederen door de staat of de maatschappij mee aangeduid: kerkgebouwen en landerijen gingen van de kerk over in handen van de staat.

Later werd de betekenis meer algemeen en duidde hij op veranderingen in de betekenis en de plaats van godsdienst in de samenleving. Of concreter gezegd: op een proces waardoor (aspecten van) het leven en samenleven van de mensen en/of bepaalde levensterreinen – zoals de kunst, de wetenschap, het economische leven – onttrokken worden aan de overheersing of beïnvloeding door godsdienstige instituties en symbolen. Die aspecten van het leven en die levensterreinen worden ten opzichte van het godsdienstig en kerkelijk leven autonoom; zij bestaan en functioneren onafhankelijk van godsdienst en kerk. In tegenstelling tot wat men zou verwachten werd het proces vanuit godsdienst en kerk lang niet altijd negatief gewaardeerd. Dat kwam omdat men in navolging van de theoloog God. Uiteraard had men grote moeite met het zo aangeduide secularisme, maar stonden velen wel positief tegenover het ‘mondig’ worden van de wereld. In de praktijk bleken die twee processen echter veel meer met elkaar samen te hangen dan men geloofde of wilde geloven. Dat bleek vooral toen de sociale wetenschappen zich met het proces gingen bezighouden.

Vooral binnen de godsdienstsociologie is uitvoerig over dit proces geschreven en is ook getracht het zo empirisch mogelijk te beschrijven. Niet dat er binnen die tak van wetenschap overeenstemming is over het gebruik van de term secularisatie. Ook binnen de sociologie wordt het begrip op verschillende manieren gebruikt, al is er geleidelijk toch een zekere overeenstemming ontstaan over de wijze waarop men over secularisatie kan spreken. Met ‘secularisatie’ beoogt men het proces dat zich met betrekking tot de positie en de betekenis van godsdienst in de samenleving voltrekt, te beschrijven. Maar omdat dat proces meer dimensies heeft, is het verstandig het begrip secularisatie ook als een ‘multidimensionaal concept’ te gebruiken, zoals de Belgische socioloog Dobbelaere adviseert.

Anders gezegd: we kunnen het proces van secularisatie uiteenleggen in drie deelprocessen:

a. Secularisatie als vermindering van de godsdienstigheid van mensen. Godsdienstige handelingen, opvattingen en symbolen worden minder in omvang of aantal en/of boeten in aan invloed op het leven van mensen. Hierbij valt te denken aan verminderde kerkelijke activiteit, aan afnemende frequentie en betekenis van het gebed, aan het minder instemmen met godsdienstige opvattingen en dergelijke.

b. Secularisatie als beperking van de reikwijdte van godsdienst. Het proces waardoor steeds meer delen of sectoren van de samenleving onafhankelijk en zelfstandig worden ten opzichte van het godsdienstig leven en waarbij het laatste teruggedrongen wordt tot de persoonlijke wereld van de mensen.

c. Secularisatie als aanpassing van de godsdienst. Het proces waardoor de godsdienst zich zelf aanpast aan die ontwikkelingen in de samenleving die resulteren in een geringere betrokkenheid op een werkelijkheid die als transcendent ervaren wordt, met name een meer seculier bewustzijn en een meer seculier leven; een soort verwereldlijking of vermenselijking van godsdienst. Men kan dit ook ‘interne secularisatie’ noemen. Het eerste proces leidt ertoe dat mensen seculariseren, het tweede dat de samenleving seculariseert en het derde dat de godsdienst seculariseert. Zodat we met de hantering van dit drievoudige begrip het hele veld van de veranderingen met betrekking tot godsdienst bestrijken.

Deze drie vormen van secularisatie behoeven niet samen te vallen. Een beperking van de reikwijdte van de godsdienst (b) kan bijvoorbeeld samengaan met een verdieping van het persoonlijk geloofsleven (a). Een aanpassing van de godsdienst (c) behoeft echter niet samen te gaan met een beperking van de reikwijdte (b) of een vermindering van de godsdienstigheid (a). Zo is het mogelijk om van de Verenigde Staten van Amerika zowel te zeggen dat het een seculier land is – gezien de beperkte reikwijdte en de scheiding van kerk en staat – als te beweren dat het een godsdienstig land is – gelet op de godsdienstigheid van de individuele inwoners. Dit wijst erop hoe belangrijk het is om nauwkeurig te zeggen wat we bedoelen als we over secularisatie spreken.

De oorzaak van het proces van secularisatie is niet zo makkelijk aan te geven. Vroeger ging men wel uit van de secularisatiethese, die inhield dat modernisering van de samenleving als vanzelf secularisatie, en uiteindelijk het verdwijnen van de godsdienst tot gevolg heeft. Maar men ziet nu in dat het niet zo eenvoudig ligt. Hoewel bij onderzoek wel degelijk blijkt dat er vaak een samenhang is tussen het modern worden van een samenleving en een optredende secularisatie, ligt hier toch geen exclusief verband.

De Verenigde Staten van Amerika bewijzen dat de bestaande godsdienstigheid zich kan handhaven bij sterke modernisering van de samenleving. En de opkomst van allerlei nieuwe religieuze stromingen en bewegingen (in en buiten het christendom, ook in Nederland) laat zien dat godsdienst wel sterk van inhoud en karakter kan veranderen, maar daarom nog niet tot verdwijnen gedoemd is. Wel is duidelijk dat de bestaande vorm van het godsdienstig en kerkelijk leven in Nederland sterk bedreigd wordt. Er treedt immers onmiskenbaar een ontkerkelijking en ontkerstening op; iets wat wel samenhangt met de ontwikkeling van de samenleving. De kern van het secularisatieproces wordt, als we op de samenleving als geheel letten, gevormd door de beperking van de reikwijdte van de godsdienst. Daardoor betekent de godsdienst steeds minder voor grote delen van het leven en samenleven van de mensen; godsdienst wordt naar het privéleven van de mensen en naar de marge van de samenleving gedrongen. En dat komt omdat onze samenleving steeds gedifferentieerder en complexer is geworden.

Gezien vanuit het christelijk geloof, dat pretendeert voor het héle leven en voor alle aspecten van het leven van betekenis te zijn, is hier wel degelijk van secularisatie sprake. Het resultaat van dat secularisatieproces is dan dat Nederland niet langer een christelijk land genoemd kan worden. De scheiding tussen kerk en staat zoals die in het politieke leven vorm heeft gekregen, is symbool van de scheiding tussen godsdienst en samenleving als geheel. Met als gevolg dat Nederland nu een seculier land is.

Auteur: G. Dekker uit: G. Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)

Verder lezen: A.J. Nijk, Secularisatie – over het gebruik van een woord (Rotterdam 1968 2e druk) ; J. Lauwers, Secularisatietheorieën (Leuven 1974) ; K. Dobbelaere, Secularization – A Multi-Dimensional Concept (London 1981) ; G. Dekker, J. de Hart en J. Peters, God in Nederland 1966-1996 (Amsterdam 1997) ; Sociaal en Cultureel Planbureau, Secularisatie en alternatieve zingeving in Nederland (Rijswijk 1997) ; J. Verwey, Secularisering tussen Feit en Fictie – Een internationaal vergelijkend onderzoek naar determinanten van religieuze betrokkenheid (Tilburg 1998) ; Sociaal en Cultureel Planbureau, Secularisatie in de jaren negentig – Kerklidmaatschap, veranderingen in opvattingen en een prognose (Den Haag 2000)

Thank you for evaluating SQLViewPro. If after your evaluation you wish to support great DotNetNuke software, please visit the store to purchase a membership. Use discount code 'TRIAL' at checkout for 10% off!